Politiek en bestuur

Als van de geschiedenis van Groningen meer bekend wordt, wordt het noordwesten van Europa bevolkt door onderling rivaliserende, vergeleken met de welvaart in het Romeinse rijk nog zeer primitieve, West-Germaanse stammen (ook wel: Ingwäonen).

• De Germanen (of 'buren': de naam is afkomstig van de in Midden-Europa levende Kelten en naderhand door de Romeinen overgenomen) zijn sinds de late bronstijd (7e eeuw voor Chr.) in het genoemde gebied gevestigd. De mogelijk al eerder aanwezige bevolking is volledig geassimileerd.

• De Friezen, nauwkeuriger de zogeheten Grote Friezen (Grutfriezen), in de 2e eeuw voor Chr. voor het eerst als zodanig benoemd door de Romeinen, wonen onder meer op wierden (terpen) in het kweldergebied langs de kust van Groningen en Friesland. Een mogelijke betekenis van de naam 'Friezen' is: 'vrienden'.
  De Friezen vermengen zich vanaf de 1e eeuw voor Christus met de Chauken (eveneens een benaming van de Romeinen), die rond de monding van de Eems wonen. De Chauken, die in een eerder stadium ter plaatse de Ampsivaren hebben verdreven, worden in de 2e eeuw wel in verband gebracht met piraterij aan de 'Hollandse' kusten.
• Vanaf de vroege 4e eeuw na Chr. kan, voor wat betreft de inwoners van onder meer het huidige Drenthe en Westerwolde, worden gesproken over de Saksen. Hun kerngebied is het huidige Niedersachsen. Eerdere vermeldingen van het begrip 'Saksen' (voor de eerste maal over een gebeurtenis in 285 na Chr.) hebben nog geen betrekking op de inwoners van een bepaalde landstreek. In de 5e eeuw wonen ook al Saksen in het Friese gebied benoorden Groningen. Zij zijn afkomstig uit Drenthe. Sachs: korte dolk.
• Meer naar het zuiden leven door de Romeinen als Franken aangeduide stammen (Franken: vrijen; ook: dappere krijgers). In de derde eeuw is er onder meer sprake van Tubanten (Münsterland en Twente), Chamaven (Hamaland: de Achterhoek) en Salische Franken of Saliërs (Salland en Twente).
  In de loop van de 3e en in de 4e eeuw trekken met name de Salische Franken naar het zuiden en raken zij geïncorporeerd in het Romeinse rijk.
  Halverwege de 5e eeuw wordt tegen de Romeinen evenwel strijd geleverd.
  Het noorden van het tegenwoordige Frankrijk wordt naderhand het kerngebied van de Franken.
  De vroegere woongebieden van de Franken worden vanaf de 6e eeuw ingenomen door de Saksen. Vanaf de 9e eeuw wordt gesproken over een Nedersaksisch taalgebied dat reikt tot in de Achterhoek en tot over de IJssel.

Het noorden van Nederland valt buiten het Romeinse rijk, dat vanaf plm. 50 v. Chr. z’n begrenzing vindt aan de Rijn (de limes ad Germaniam inferiorem). Bij pogingen de limieten te verleggen tot bij de Elbe lijden de Romeinen enkele nederlagen tegen de verzamelde Germaanse stammen, w.o. de Chauken (onder meer in 9 na Chr. de Romeinse generaal Varus bij de Kalkrieserberg ten noorden van Osnabrück).
Gedurende een korte periode (9 v. Chr. - 28 na Chr.) oefenen de Romeinen een zeker gezag uit over de Friese landen. In latere perioden worden - al dan niet na gewapende strijd - allianties gesloten met de noordelijker wonende stammen.
Ook zijn er over en weer in de eerste eeuwen van onze jaartelling levendige handelscontacten die zich ook tot Groningen uitstrekken, zo blijkt uit vondsten van Romeinse munten (w.o. gesloten vondsten) en van beeldjes van goden.
Vanuit de Friese landen vindt veehandel plaats, in ruil voor o.m. wapens, aardewerk, wijn en laken.
In de vierde eeuw raakt het Romeinse rijk in verval. De Romeinen verlaten het huidige Nederlandse grondgebied in 405. In 476 wordt de laatste West-Romeinse keizer afgezet.
In hetzelfde tijdvak vindt een omvangrijke migratie (de Volksverhuizing) plaats van Friezen, Saksen (en Angelen uit Jutland) uit of via de Friese landen naar Engeland en van Angelen en Saksen naar de Friese landen. Het begrip 'Friezen' houdt dan dus geen direct verband meer met de oorspronkelijke stamverbanden onder die naam, maar is eerder gerelateerd aan de overgeleverde naam van het gebied: Frisia (zie ook par. 023).

• In de beschreven periode is meer dan eens sprake van een Romeinse veldtocht over de Eems tot diep in het binnenland. Ter beveiliging is dan een Romeins garnizoen gelegerd aan de monding van de Eems bij Bentumersiel (Jemgum).
• De term ‘de Friese landen’ krijgt in de loop der eeuwen enkele malen een andere betekenis. In de Romeinse tijd geldt de term het kustgebied benoorden de grote rivieren tot in het huidige Duitsland. In de 3e, 4e en deels de 6e eeuw blijft de bewoning van dat gebied wegens wateroverlast beperkt tot oeverwallen, terpen en wierden. In hun grootste omvang (7e - 9e eeuw) beslaan ‘de Friese landen’ de kuststrook van het Zwin (bij Sluis) tot de Weser (Noord- Duitsland), maar ook de huidige provincie Utrecht (Frisia citerior: neder-Frisia).

In de periode 700 - 800 worden de Friese en Saksische gebieden successievelijk onderworpen door Frankische koningen, w.o. Karel Martel (688-741) en Karel de Grote (768-814, keizer sinds 800).

• De Frankische heersers (vanaf 480) zien hun rijk als het nieuwe ‘imperium romanum’, de voortzetting van het Romeinse keizerrijk. In 496 bekeert de grondlegger van het Frankische rijk, Clovis, zich om machtspolitieke redenen tot het Christendom.

• Aangenomen wordt dat het oorspronkelijke kerngebied van de Friese koningen ligt in Oostergo en - vooral - Westergo. In de 6e eeuw zou de 'Hollandse' kuststrook op de Franken zijn veroverd; in de 7e eeuw de Rijn- Maas- en Scheldedelta in zijn geheel, alsmede de huidige provincie Utrecht. Men spreekt dan van 'Frisia Magna'. De huidige Noordzee wordt Mare Frisicum of Friese zee genoemd.

• De benaming van het Duitse rijk als het Heilige Roomse (= Romeinse) rijk, onderlijnt dat het rijk op gelijke voet staat met de Heilige Kerk. Beide instituties menen rechtstreeks door God ingesteld en dus onvergankelijk te zijn.
  De verwijzing naar het eerdere Romeinse rijk refereert aan een visioen van de profeet Daniël (Daniël 2:36) waarin vier wereldrijken worden voorspeld tot het moment waarop de wereld ten onder zal gaan. Het oude Romeinse rijk geldt al als het vierde imperium.
  De toevoeging 'der Duitse natie' dateert eerst uit plm. 1475. Het Duitse rijk (oorspronkelijk: rijk van Duitssprekenden) existeert, althans in naam, tot 1806.

Het Duitse rijk is - evenals eerder het Frankische - ingedeeld in gouwen die onder leiding staan van leenmannen van de koning of keizer, daaronder graven en bisschoppen. Het gebied van de buurschap (de marke) Groningen is gelegen in het uiterste noorden van de gouw of het graafschap Threanthe (Drenthe). Groningen is dus in oorsprong een Drents dorp.

• Een gouw (pagus) is in het feodale stelsel een bestuursrechtelijke, en veelal ook geografische, eenheid. In sommige gevallen vormen meerdere gouwen een graafschap; in Drenthe vallen de gouw en het graafschap samen.
  Ook bij de Saksen is het begrip gouw al bekend. Het gaat daar om een verzameling nederzettingen onder leiding van vooraanstaande - edele - families met aan het hoofd een gekozen 'koning' of leider, die vooral legeraanvoerder is.
• De naam Threanthe zou verwijzen naar de drie oorspronkelijk samenstellende delen van Drenthe: Noordenveld, Zuidenveld en Westenveld. Drenthe, voor het eerst als zodanig aangeduid in 820, wordt tot 1046 geregeerd door onder meer graven van Hamaland (uit een Saksisch gravengeslacht) en hertogen van Neder-Lotharingen. Eerst in 944 wordt een graaf met name genoemd. In dat jaar wordt het foreestrecht (zie par. 009) in Drenthe door de koning geschonken aan de bisschop van Utrecht, die daarmee een belangrijke inkomstenbron verwerft.
• De gouwen ten westen en ten noorden van het dorp Groningen dragen namen als Humstergo of Hugmerthi (welke gouw het volledige huidige Westerkwartier beslaat), Hunsingo, Fivelingo en Eemsgo.
  De gouwen in de Ommelanden en die in het huidige Fryslân (o.m. Oostergo en Westergo) staan tot 1086 onder het (fictieve) gezag van leenmannen uit Werl en Brunswijk (de Brunonen) en van de aartsbisschop van Bremen. De graven van Hamaland zijn rond 1000 beleend met Hunsingo en Fivelingo.

• Bisschoppen, vaak uit aanzienlijke geslachten, worden in de vroege middeleeuwen door de keizer veelvuldig als leenman ingeschakeld bij het bestuur en de verdediging van het Frankische, later Duitse rijk. Zij maken immers deel uit van een hechte, op continuïteit gerichte en goed gestructureerde organisatie, de katholieke kerk (sinds 381 staatsgodsdienst in het West-Romeinse rijk), en zijn als bestuursorgaan ten minste gelijkwaardig aan de andere leenmannen. Bovendien kunnen zich problemen met betrekking tot erfopvolging per definitie niet voordoen.
  In het geval van de bisschop van Utrecht is ook sprake van een bewust door de keizer gewild tegenwicht tegen de landsheren van Holland en Gelre.

Het grondgebied van de huidige stad Groningen is omstreeks 800 voor een deel zgn. ‘koningsgoed’, d.w.z. in rechtstreeks bezit van de koning (keizer) Karel de Grote.

• Tot het koningsgoed behoren hofsteden, akkers, wegen, visserijen en ook horigen of halfvrije boeren: met bijzondere verplichtingen tegenover de grondeigenaar; zo bijvoorbeeld op de noordelijke es de hof Tetinge, ten noorden van het tegenwoordige Nieuwe Kerkhof. Verder zijn er de rechten (regalia) op muntslag en tol, het foreestrecht (jachtrecht, recht op houtkap, recht op gebruik van woeste gronden), het recht op de gruit (bloeiwijze van de Myrica gale of gagelstruik, tot in de 14e eeuw noodzakelijk voor het brouwen van bier), marktrecht, geleiderecht (het recht op een vergoeding voor het waarborgen van de veiligheid van personen en goederen) en het recht van regeling van maten en gewichten.
  Ook de naam Koningslaagte, voor het gebied rond de meanders van de Hunze, ten westen van de Wolddijk, zou kunnen wijzen op eigendomsrechten van de koning.

Een ander deel van Groningen (omgeving O. Ebbingestraat) is (plm. 900) eigendom van de Abdij van Werden (nu een voorstad van Essen) aan de Ruhr, in 796 gesticht door de prediker Liudger.
De abdij heeft - veelal door schenkingen verkregen - bezittingen in het gehele Duitse rijk, o.m. ook in de Ommelanden en in de veengebieden rond Groningen (bijvoorbeeld in Lieuwerderwolde: het gebied rond Hoogkerk en Leegkerk).

Keizer Hendrik II (de Heilige) van het Duitse rijk bevestigt in 1024 de positie van de bisschop van Utrecht als wereldlijk heer door hem een benoeming tot leenman van het graafschap Drenthe (comitate de Threanthe), waaronder het gebied (dingspel) van het Go- en Woldrecht, in uitzicht te stellen. In dat gebied ligt de - dan al verdedigbare - marktplaats Groningen (zie par. 018).
De bisschop is één van de vorsten in het Duitse rijk en het bisdom een prinsbisdom.
De effectuering van de benoeming vindt eerst plaats in 1046. Bisschop van Utrecht is dan Bernulf (1027-1054).

• Het wereldlijk gezag van de bisschop strekt zich uit over een ruimer gebied: het Oversticht, waartoe ook het Land van Vollenhove, Salland, Twente, een deel van Bentheim en de Stellingwerven in Friesland behoren. Ook het Nedersticht is aan de bisschop onderhorig: de huidige provincie Utrecht en delen van Zuid-Holland en Gelderland. Sticht: een gebied waar een bisschop ook het wereldlijk gezag uitoefent.
• Het dingspel Go- en Woldrecht (het Gorecht) bestaat uit het Go (de zanddorpen Noordlaren, Onnen, Glimmen, Hemmen, Haren, Dilgt, Essen, Helpen en Groningen) en het oostelijk daarvan gelegen veengebied Drentherwold. Ook de heerlijkheid Selwerd wordt ertoe gerekend. Selwerd, gelegen tussen de Paddepoelsterweg en de Winsumerweg aansluitend aan de marke van Groningen, is aanvankelijk een enclave in Hunsingo, in rechtstreeks bezit van de bisschop van Utrecht. Kerkelijk ressorteert het evenwel onder het bisdom Münster.

Vooruitlopend op de benoeming tot leenman schenkt Hendrik III, koning van het Duitse rijk sinds 1039 (keizer vanaf 1046), op 21 mei 1040 aan het bisdom Utrecht in de persoon van de proost-voorzitter van het Domkapittel, het centrale deel van het koningsgoed in het dorp Groningen (genoemd als villa Cruoninga): de koninklijke hof (of predium).

• Een predium heeft een functie in de bestuursinfrastructuur van het rijk; het dient als pleisterplaats voor rondreizende rijksfunctionarissen, als centraal punt voor de inning van belastingen en als spieker (spicarum) voor de opslag van de bij wijze van pacht aan de landsheer af te dragen landbouwproducten. Hoewel de schenking (‘per beneficium’: uit welbehagen, maar waarschijnlijk op aandringen van de bisschop zelf) formeel ten goede komt aan het bisdom wordt de fungerende bisschop degene die de feitelijke rechtsmacht uitoefent.
• De giftbrief van 1040 bevat de eerste betrouwbare vermelding van de plaatsnaam Groningen. Dit jaartal wordt dan ook aangehouden als het stichtingsjaar van de stad. Jubilea worden eens per 50 jaar gevierd.
  Een acte uit 1006, waarin de Benedictijner abdij Hohorst bij Leusden wordt begiftigd met een kerk in Groningen, wordt niet betrouwbaar geacht.

Bij de schenking behoort ook de overdracht van de grafelijkheidsrechten op muntslag en tolheffing in het Gorecht en van de rechterlijke macht in halszaken, het latere ‘gericht van Selwerd’. De bisschoppen van Utrecht worden in Groningen vertegenwoordigd door een rentmeester: de hofmeier of villicus. Deze beheert ook de kapittelgoederen.

• De villicus zetelt aan de oostzijde van het Martinikerkhof, ter plaatse van het huidige Prinsenhof.

De plaatsnaam ‘Groningha’ (Cruoninga) of Groningen - zeker tot in de 17e eeuw wordt ook wel de naam ‘Groeninghen’ gebruikt - is mogelijk afgeleid van het indo-germaanse ‘grôna’: drassige, groene (wei)landen aan de a (de rivier: in dit geval de Drentse A en eventueel de Hunze). ‘Groninghi’ zijn dan de mensen die temidden daarvan hun woonplaats hebben.
De naam Groningen is ook wel met de mansnaam ‘Groni’ en met de naam van de latere prefectenfamilie Gronebeke (zie par. 026) in verband gebracht. De Gronebeke zelf is een waterloopje ten noorden van het tegenwoordige Annerveen, dat uitmondt in de Hunze.

• In het Gronings wordt gesproken van Grönnen (ook wel Grunn’n) of - in later eeuwen - eenvoudigweg van ‘Stad’. De inwoners van Groningen worden 'stadjers' genoemd. In reclameteksten tenslotte wordt wel de naam 'Grunningen' gebruikt.
  De Friese benaming voor Groningen is Grins (voor de provincie: Grinslân)(Oud-Fries: garuns = marktplaats). Groningers heten Grinsers of Grinslânners.
  De vooral 19e eeuwse uitdrukking ‘Gruno’s veste’ (of varianten daarvan in namen van bedrijven en verenigingen) is terug te voeren op de mythische figuur 'Gruno’, kleinzoon van 'Friso’, die de stichter van Groningen zou zijn.
• Op grond van een in Niedersachsen gebruikelijke relatieve datering van plaatsnamen duidt de uitgang ­-inga op een naam die kan teruggaan tot 500 na Chr. In het huidige Duitsland bestaan nog drie plaatsen die de naam Grôna of Gröningen dragen.

Ruimtelijke orde

Aangenomen mag worden dat op de Hondsrug binnen de grenzen van de tegenwoordige gemeente Groningen al in de 8e of 7e eeuw voor het begin van onze jaartelling is gewoond (par. 004).
In de huidige stadskern is sinds plm. 400 v. Chr. sprake van continue bewoning. Bodemvondsten uit de eerste eeuwen na het begin van de jaartelling, recent nog in de Lutkenieuwstraat, ondersteunen die opvatting. De eerste hoeven liggen op het huidige Martinikerkhof, in het gebied O. Boteringe-/O. Kijk in ‘t Jatstraat en op het huidige Guyotplein.
Vanaf de 6e eeuw breidt de bebouwing zich uit naar het westen (9/10e eeuw) en het zuiden (11e eeuw) en wordt Groningen een dorp.
Een afzonderlijke bebouwingskern of buurschap ligt in de vroege middeleeuwen bij het Zuiderdiep/de Prinsenstraat. Deze zuidelijke kern wordt van de noordelijke afgesneden als in de 11e eeuw de eerste omwalling tot stand komt.

• De stadsarcheoloog van Groningen veronderstelt dat de regelmatige wegenstructuur in het zuidelijk deel van de binnenstad, die ook dateert uit de 11e eeuw, niet organisch is gegroeid langs de grenzen van akkers en bouwpercelen, maar wijst op een planmatige aanleg, mogelijk onder bisschoppelijke regie (Historisch Jaarboek Groningen 2009). De afstand tussen de afzonderlijke noord-zuid verlopende straten is 16 Groninger roeden (65 m.)
• Lager gelegen gebieden, direct aansluitend aan de huidige binnenstad - bijvoorbeeld rond het Damsterdiep - lenen zich eeuwenlang niet voor permanente bewoning. Door een stijging van de zeespiegel is vooral het gebied ten noorden van de stad met enige regelmaat overstroomd en wordt het met slib overdekt. Men vindt er uitgestrekte rietvelden en moerasbossen (o.a. het woud van Bedum).
  De wierden in het gebied dragen namen als Feerwerd, Krassum, Wierum, Beswerd en Joeswerd (alle al genoemd in 744). Vanaf plm. 1000 worden in de Ommelanden op grotere schaal dijken gebouwd en wordt land ingepolderd in de Lauwerszee- en Fivelboezems.
• In deze periode slibt ook de zeehaven van Wester-Emden (Emetha) dicht. De naam komt voor het eerst voor in 945. De functie van Westeremden wordt overgenomen door Appingedam (voor het eerst genoemd in 1224) en Delfzijl (1272).

De buurschappen in de marke van Groningen voeren het beheer over de markegronden, de gronden die niet het eigendom zijn van een enkele eigenaar: voornamelijk weilanden en hooiland (madelanden). Mogelijk in de kern al eeuwen eerder ontstaan beslaat de marke in de 11e eeuw een gebied begrensd door de volgende (markante) punten:

• de Penningsdijk (nu grotendeels Zernikeplein) in het noorden;
• in het oosten de rivier de Hunze met de St. Walfridusbrug en de (latere) borg Gronenborch (Groenenberg) in een bocht van de rivier (nu Nieuwe Winschoterdiep bij de Finse haven);
• in het zuiden globaal langs de tegenwoordige A 7 tot bij de Campinglaan;
• in het westen de Campinglaan/Wolvedijk en het fictieve verlengde daarvan tot ter hoogte van de huidige Protonstraat; vervolgens tot Donghorn (ook Dodingehorn, naar de mansnaam Doede): de bocht in het Reitdiep in Kostverloren; tenslotte langs het latere Reitdiep tot de Penningsdijk.
• De landerijen in het zogeheten Kraanland, waarop tegenwoordig onder andere de wijk Buitenhof en het bedrijventerrein Kranenburg, worden eerst sinds plm. 1450 tot de stadstafel van Groningen gerekend.

• De keuze voor Adorp - en niet voor Bedum - als woonplaats van Walfridus kan op goede gronden worden beargumenteerd. (Een wandeling vanuit Bedum was fysiek onmogelijk, vgl. Noorderbreedte 97/2). De naam St. Walfridusbrug is in de middeleeuwen verbonden aan de overgang over de Hunze in Noorderhogebrug aan het begin van de Wolddijk (bij de Groningerweg). Nu draagt de spoorbrug over het Van Starkenborghkanaal de naam Walfridusbrug.

Voor zover de gronden in de marke hoger liggen dan 1 m boven NAP zijn ze in gebruik als akkers; de esgronden zijn vanaf de 6e eeuw nog opgehoogd met stalmest en afval (de verhoging is 1 cm. per 10 jaar).
De lager gelegen gronden zijn, na bedijking ervan, voornamelijk in gebruik als weidegrond: het Ooster- en Westerhamrik. Er vindt al vroeg bemaling plaats.

• Essen en woerden (de kernen van een es) liggen bijvoorbeeld tussen O. Kijk in ‘t Jatstraat en De Laan (Stickelswoerd), ter hoogte van de Haddingestraat, rond het Nieuwe Kerkhof, en ter hoogte van de Radesingel.
• Hamrik is ingepolderde markegrond.

De rivier de Hunze stroomt, 60 m. breed, maar nogal ondiep, in ruime meanders oostelijk van Groningen. De westelijke begrenzing van het Hunzedal volgt globaal de lijn Oliemuldersweg - buurt De Hoogte. Het gebied Koningslaagte is nog een zeeslenk.
De oostelijke grens van het dal van de A, ten westen van Groningen, volgt, althans in de 11e eeuw, de lijn Stationsplein - Schoolholm - A-Kerkhof - Hoge der A (bij de Turftorenstraat); de westelijke grens ligt ter hoogte van de Westerhavenstraat - Sledemennerstraat. Verondersteld mag worden dat het tussengelegen gebied vooral bestaat uit drassige landerijen. De A is zeer ondiep.

• 'Holm' is hoogte; in dit geval de hoge oostzijde van het A-dal. Naar het noorden verenigen de A, die in de oudste bedding slingert door de huidige wijken Paddepoel, Zernike en Selwerd, en de Hunze zich mogelijk ter hoogte van het tegenwoordige Selwerderhof. Nog niet alle oude rivierbeddingen in genoemde wijken zijn volledig getraceerd en benoemd.

Door (het dorp) Groningen loopt - al in het begin van onze jaartelling - een zuid-noordverbinding via de huidige Hereweg - Herestraat - Waagstraat - ­ Boteringestraat (tot plm. 1000 nog gelegen in het verlengde van de Waagstraat) - splitsing bij de Tie (het Nieuwe Kerkhof) in wegen naar Garnwerd en Winsum enerzijds en naar Bedum (de Cleywegh) anderzijds. De weg naar Garnwerd en Winsum splitst zich bij de huidige Noorderbegraafplaats.
De oost-westverbinding via Poelestraat - Grote Markt - ­ Brugstraat dateert mogelijk uit het begin van de 11e eeuw.

• Een tie is een brink, ook wel - meer in het bijzonder - een omheinde kamp met een drinkdobbe, waar met regelmaat runderen worden ingeschaard.

• De oudste wegverhardingen in de overige straten in het zuidelijk deel van de tegenwoordige stadskern dateren uit de 11e eeuw. De Grote Markt wordt rond 1200 bestraat, de Vismarkt zelfs nog eerder. De wegverhardingen liggen 2 - 3 m. onder het huidige maaiveld.

Het beeld van Groningen in de 11e eeuw wordt verder bepaald door een door poorten onderbroken omwalling, in de meest primitieve vorm bestaande uit een landweer: een met (meidoorn)struiken begroeide aarden wal met ‘planken en staketsels’ (palissaden). Delen ervan bestaan al in het begin van de eeuw (1025-1035), zo valt op te maken uit de ouderdom van een teruggevonden paaltje bij de Singelstraat.
De omwalling - ongeveer 4 m. hoog, nog aangevuld met (droge) grachten die 20 m. breed zijn - loopt:

• in het noorden langs een lijn tussen Vishoek - Hoekstraat - Muurstraat - Hardewikerstraat - Hofstraat en de huidige diepen;
• in het oosten: over het Prinsenhofterrein, tussen Singelstraat- Schoolstraat - Achter de Muur en het huidige Schuitendiep;
• in het zuiden: ten zuiden van de Kl. Peperstraat - Burchtstraat - Bruine Ruiterstraat - Nieuwstad en ten noorden van het tegenwoordige Ged. Zuiderdiep; de oudste, in het plaveisel van de Herestraat aangegeven, tufstenen Herepoort dateert uit 1010; in de Kleine Gelkingestraat en aan het einde van de Pelsterstraat geven glitterstenen de plaats van de omwalling aan;
• in het westen vormt de A de verdedigingslinie; het land aan de overzijde is drassig.

Bevolking

Het aantal inwoners van Groningen in het eerste millennium valt slechts te schatten. Het zullen er in de Romeinse tijd zo’n 200 zijn geweest, in de 9e eeuw ongeveer 1000 en in de 11e eeuw 2000 tot 2500.
Als gevolg van de voortdurende overstromingen (vanaf de derde eeuw stijgt ook de zeespiegel) is er met enige regelmaat sprake van migratie uit de kleigebieden, o.m. vanuit de wierden in de directe omgeving, wellicht ook uit de eilandgebieden Middag (Feerwerd, Ezinge e.o.) en het tegenwoordige Humsterland (Oldehove, Niehove e.o.).
Vanaf de 11e eeuw neemt de bevolking in Europa duidelijk toe. Men spreekt zelfs van een verdrievoudiging in de Nederlanden in een relatief korte periode. Oorzaken zijn: een mild klimaat, het in cultuur brengen van steeds meer landbouwgrond, technologische vernieuwingen (-water-molens), sinds de 11e eeuw ook textielnijverheid.
De gemiddelde levensverwachting is rond de millenniumwisseling 21 jaar.

Religie

In het kielzog van de Frankische veroveraars - en in hun opdracht - worden de onderworpen volken, althans hun voormannen, in de noordelijke gewesten collectief gekerstend (de ‘doop met het zwaard’) door predikers als Willibrord (in 695 eerste aartsbisschop of ‘apostel’ der Friezen), Bonifatius (eveneens aartsbisschop, in 754 bij het tegenwoordige Dokkum vermoord), Willehad (plm. 780) en Liudger (plm. 780-795).

• Tot dan vereert men goden als Wodan, de god van de krijgers en van de wijsheid, Thor (of Donar), de god van de donder, onder meer de beschermer van de boeren tegen reuzen, en Frija, godin van de liefde en de vruchtbaarheid. Ook natuurkrachten worden vereerd. De goden worden onder meer gediend in heilige bossen, bij heilige bomen, bronnen en stenen.
• De christelijke doopbelofte bevat o.m. de - deels Oud-Saksische - zin: 'end ec forsacho allum diaboles uuercumand uuordum Thunaer ende UUoden ende Saxnote ende allum them unholdum the hira genotas sint' (ik verzaak alle werken en woorden van de duivel, Donar en Wodan en Saxnote en alle demonen die hun metgezellen zijn). Saxnote is een onder de Saksen gangbare naam voor Thyr of Ziu, onder meer de god van de rechtspraak.
• De volledige overgang naar een nieuwe godsdienst (heidense symbolen en rituelen krijgen overigens niet zelden een nieuwe - christelijke - betekenis) zal enkele eeuwen hebben geduurd.
  Het heidense geloof blijft - ook vanwege het aanvankelijke analfabetisme van de meeste inwoners - evenwel als bijgeloof nog eeuwenlang herkenbaar, onder meer in volksverhalen over weerwolven, witte (= wijze) wieven, heksen en spoken.

• De positie van het christendom in het westen komt overeen met het Bijbelse (oud-testamentische) beeld van verbondenheid tussen God, koning en volk. De christelijke godsdienst draagt in hoge mate bij aan de sociale en politieke cohesie in de samenleving. De verbinding met het wereldlijk bestuursmodel maakt dat politieke beslissingen van vorsten - daaronder het voeren van oorlogen - tegenover hun onderdanen door de Kerk worden gelegitimeerd.
• Het christendom zal eeuwenlang de ontwikkelingen in Europa inspireren en ondersteunen, maar tegelijkertijd ook de oorzaak zijn van of de aanleiding tot forse maatschappelijke tegenstellingen met soms zeer gewelddadige gevolgen.

Namens de bisschop van Utrecht wordt rond 790 op de oostelijke helling van de Hondsrug, ter plaatse van de tegenwoordige Martinikerk, een houten kerk gesticht. De kerk - georiënteerd, op het oosten gericht - is gebouwd aan de rand van een dan al bestaand rijengrafveld, dat zich uitstrekt tot onder de Grote Markt. Twee paalstompen, op z'n vroegst daterend uit 660, duiden op de aanwezigheid van nog oudere bebouwing.

• Wellicht heeft ter plaatse al een voor-christelijk heiligdom (mogelijk een godenhuis) gestaan. In 601 gelast paus Gregorius de Grote dat christelijke kerken bij voorkeur juist daar worden gesticht, eventueel door een bestaande heidense tempel te reinigen en opnieuw te wijden. In 789 wordt deze opdracht door Karel de Grote bevestigd.
• Niet bekend is door wie de oudste kerk is gesticht. De prediker Liudger (742-809) wordt beschouwd als de stichter van een aantal kerken in de Friese landen, toegewijd aan St. Maarten. Hij werkt 787-793 in Groningen en Oost-Friesland. Van de prediker Willehad (plm. 730-789) is bekend dat hij in 779 actief is in Humsterland en in Drenthe (Vries, Emmen). In 780 vertrekt hij naar de omgeving van Bremen.
• De oudste in het grafveld gevonden boomkisten kunnen uit plm. 700 dateren. Nog oudere bijzettingen - zonder kist of plank - gaan mogelijk terug tot 400 na Chr. Het grafveld dient voor begravingen uit een zeer ruime regio. Een klein deel van het grafveld onder de Grote Markt (bij de Kreupelstraat) is in augustus 1996 voor het publiek zichtbaar geweest.

Er zijn aanwijzingen dat rond 850-860 een tweede houten kerk op vrijwel dezelfde plaats tot stand komt. Volgens overlevering is in die periode (836) een kerk verwoest bij een aanval van Deense vikingen (Noormannen) op Groningen.

• Een eerste reeks invallen van de Noormannen in de noordelijke Nederlanden (Frisia) vindt plaats in de periode 810-845. Het is niet altijd duidelijk of het gaat om incidentele aanvallen, dan wel om een langduriger verblijf (waarbij ook sprake is van een zekere assimilatie met de oorspronkelijke bevolking). Deense krijgsheren spelen, soms zelfs als leenman, in de 9e eeuw een rol in de onderlinge politieke verwikkelingen tussen de Karolingische vorsten. Voor Groningen zijn er geen aanwijzingen voor een meer permanente vestiging. (Vgl. ook par. 050.)

• De H. Martinus van Tours of St. Maarten (316-397) is de patroonheilige van het bisdom Utrecht en eerder van het Frankische rijk. Ook Groningen valt 'onder de protectie van St. Maartens' mantel'. (Martinus deelde zijn mantel met een bedelaar.)
  Aan hem herinneren in Stad de feestdag van 11 november en het dan te zingen lied 'Sunte Martinus bisschop, roem van alle landen, dat wie hier met lichtjes loop'n, is veur ons gain schande'.
• Een bijzondere plaats zou - in eerste aanleg op gezag van bisschop Balderik (919-975) - ook de H. Otger hebben ingenomen, een medewerker van Willibrord, waarvan niet veel meer bekend is dan dat hij heeft geleefd in het begin van de 8e eeuw (-813). Voor het eigenlijke kersteningsproces in Groningen heeft hij dus geen betekenis gehad. De Martinikerk bevat een gewelfschildering met zijn afbeelding. Mogelijk is de kerk oorspronkelijk aan hem toegewijd.

Justitie

De oudste vorm van rechtspraak in de marke van Groningen wordt uitgeoefend door de eigenerfden, de eigenaren van de zgn. ‘volle’, d.w.z. volledig gewaarde, hoeven. Zij komen naar behoefte bijeen in een go- of gouwding (volksvergadering) waar, aanvankelijk op basis van mondeling overgeleverd gewoonterecht, besluitvorming plaatsvindt onder leiding van een markerichter (die dus niet zelf rechtspreekt). Na 1040 treedt als zodanig op een vertegenwoordiger van de landsheer. Het gewoonterecht wordt 'gewezen' door een groep wijze mannen: de asega's.

• Splitsing of samenvoeging van boerenerven heeft een wijziging in het aantal waardelen tot gevolg.
• Rond 790 worden, in opdracht van Karel de Grote, de (straf)rechtsregels van de overwonnen volken opgetekend en aangevuld met Frankische, sterk door het Romeinse en het canonieke recht beïnvloede rechtsregels. In het noorden gelden sindsdien de Lex Frisionum, respectievelijk de Lex Saxonum.
• De dan zo genoemde ‘Raad voor den Hove’ vergadert - naar Germaans gebruik - aanvankelijk in de open lucht, voor het hof van de villicus. Het koningsgoed en later de kapittelgoederen zijn aan de plaatselijke rechtsmacht onttrokken.
• Het begrip ‘ding’ heeft niet alleen betrekking op het wijzen van vonnissen in rechtsgedingen of gogerichten (waartoe de vierschaar wordt gespannen), maar op alle besluitvormende vergaderingen van markegenoten.

Economische ontwikkelingen

In Groningen wordt zeker al in de Romeinse tijd ruilhandel bedreven: vis, vlees (ham), zuivel en mogelijk wollen weefsels (laken) uit de omliggende Friese gebieden tegen haver, gerst, rogge en hout uit Drenthe.
In de geschiedenis van de Friese landen in hun totaliteit staan vooral de 6e en 7e eeuw bekend als een economische bloeiperiode, waarin - onder Frankische bescherming - handelsrelaties worden onderhouden met plaatsen aan de Engelse en Franse kust, met Jutland en met de zuidkust van Zweden.
Of Groningen daarin een aandeel heeft gehad is onbekend. Kooplieden in het algemeen staan in deze periode wel bekend als 'Friezen', ook al komen zij uit andere delen van het rijk. Groningen behoort trouwens ook in engere zin tot de Friese landen.
De handelscentra in het noorden liggen bij de monden van de rivieren. Groningen ligt - gerekend vanuit de Noordzee - aan het einde van het Groninger diep (Dt. Tief), de dan nog tot vlak bij het dorp reikende zeearm, tegelijkertijd ook het meest noordelijke deel van de Hunze (die dus een getijderivier is).
De 9e en 10e eeuw geven een economische terugslag te zien. In 838 (St. Stefanusvloed, 26 december) is het gehele Nederlandse kustgebied overstroomd en is de Lauwerszee ontstaan. Hoewel delen ervan naderhand worden bedijkt, breidt het overstroomde gebied zich per saldo tot plm. 1300 nog uit.

• In de Waddenzee ligt, tussen de eilanden Schiermonnikoog en Rottumeroog, nog het eiland Bosch (deels ten onder gegaan in 1570; anderdeels in 1717). Het eiland wordt enkel bewoond door een strandvoogd. Schiermonnikoog lag in de beschreven periode meer westelijk dan nu het geval is. In 2008 stellen geologen onder de huidige oostpunt van het eiland met behulp van grondradar sporen van het vroegere eiland Bosch te hebben aangetroffen.
• Voor de kust van Groningen liggen in de Waddenzee verder nog de begraasde, mogelijk ook bewoonde, eilanden Corenzand en Heffezand. Deze eilanden komen op 16e eeuwse kaarten al niet meer voor. Corenzand: ook genoemd Cornasant of Korenzand.
• De stormvloeden die het Lauwerszeegebied in de loop van de eeuwen teisteren zouden ook de stad Ezonstad (4e eeuw - 13e eeuw) hebben weggevaagd. Ezonstad lag volgens de overlevering ter hoogte van het tegenwoordige Ezumazijl. Voor het bestaan ervan is overigens geen enkel historisch bewijs. Archeologische vondsten wijzen eerder op restanten van zoutpannen.

De 11e eeuw is weer een eeuw van voorspoed. Handel en nijverheid concentreren zich dan bij uitstek in de steden. Kooplieden - vooral ook zij die op verre landen varen - en de door hen verhandelde goederen krijgen rechtsbescherming. De koopman wordt een belangrijke figuur in de plaatselijke samenleving. Hij neemt posities in die tot dan voorbehouden zijn aan adel en geestelijkheid.

• De handel met de landen rond de Oostzee (de Ommelandvaart) wordt volledig beheerst door Friese handelaren. In de Scandinavische landen en in Noord-Rusland zijn uit deze periode in Groningen geslagen bisschoppelijke munten gevonden. Aan het eind van de eeuw zijn Groningers in Visby betrokken bij de Gottlandse koopliedenvereniging.
• Ommelandvaart: de vaart via de vaarroute rond Denemarken.